Archiwa kategorii: Filozofia

Buddyzm z chińską charakterystyką

… a w zasadzie tłumaczenie sutr buddyjskich na język chiński chińskim sposobem. W tym poście w sumie nie mam wiele do powiedzenia, bo nie jestem Chińczykiem, zamieszczam tylko fragment wykładu profesor Ou Li-chuan (歐麗娟) z Państwowego Uniwersytetu Tajwańskiego (國立台灣大學). Wykład dotyczy wprawdzie tzw. poezji pałacowej (gong ti shi 宮體詩), ale ten fragment jest o tłumaczeniu sutr buddyjskich.

Właśnie mi się coś przypomniało, to wam powiem. W Okresie Sześciu Dynastii zaczęto przecież na dużą skalę tłumaczyć sutry buddyjskie, co nie? Organizowano nawet zgromadzania translacyjne, gdzie wszyscy zbierali się, by razem tłumaczyć, dobierać słowa i cyzelować styl. Potem… współcześni już uczeni dokonali porównania dzisiejszego kanonu buddyjskiego w tłumaczeniu na język chiński z oryginałami, oczywiście musieli rozumieć trochę sanskrytu. No więc porównali różnice między oryginałem a przekładem i odkryli bardzo zabawną rzecz. W sutrach buddyjskich jest bardzo wiele słów równoważnych z opisem, jak to powiedzieć, metody kongregacyjnej,1 gdzie przez rozwiązłe zachowania można było osiągnąć mokszę [wyzwolenie], tak więc opisy pornograficzne nie stanowiły tabu. No wiecie. No i co tu zrobić? Sutry buddyjskie nie traktowały opisów pornograficznych jako tabu, ale jak to teraz przetłumaczyć na język chiński? Zwłaszcza że to się nazywa „sutra” [czyli „księga” (jing 經)2], a ten termin odnosi się do ortodoksyjnych ksiąg wielkich mędrców takich jak Pięcioksiąg Konfucjański.3 Trzeba przecież stawiać je na równi z nimi. Jak więc te pornograficzne sceny i słownictwo przetłumaczyć? Trudne. Co nie? Więc mieli z tym kłopoty. Wymyślili więc takie rozwiązanie. Wiecie przecież, że w sutrach buddyjskich jest ta metoda kongregacyjna, gdzie nie stroni się od pornograficznych opisów, więc skoro się nie stroni od opisów pornograficznych, to jakie słowa są stosowane? Na przykład „całować” i… takie tam. I jak coś takiego przetłumaczyć i wpisać do księgi buddyjskiej? No wiecie. Jeśliby ktoś zobaczył takie słowo jak „całować” w Dialogach Konfucjańskich, to by się przeraził. Co nie? Cóż więc począć? Współcześni uczeni odkryli, że kiedy tłumacze napotykali na słowa typu „całować” to… mieli dwa sposoby: pierwszy to nie tłumaczyć w ogóle, pominąć. Więc my, którzy umiemy czytać tylko po chińsku, nigdy nie zobaczymy tych strasznych słów. A drugi sposób to używanie transfonetyzacji,4 które polega przecież na zapisaniu słowa nic niemówiącymi znakami pisma chińskiego, więc nikt nie wie, jakie jest znaczenie. Rozumiecie? Więc stosowali te dwa sposoby. I tak sobie myślę, że ci oczytani ortodoksi tłumacząc sutry buddyjskie, chociaż zrobili to znakomicie, to jednocześnie chyba przysporzyli wielu problemów.

Pełny wykład: http://ocw.aca.ntu.edu.tw/ntu-ocw/index.php/ocw/cou/102S104/34


1 Nie jestem pewien czy to dobry termin polski, nie wiem też czy dobrze słyszę, to co słyszę, bo się na buddyzmie nie znam.

2 Tym słowem (tj. jing 經) określane są między innymi księgi kanonu konfucjańskiego.

3 http://pl.wikipedia.org/wiki/Pięcioksiąg_konfucjański

4 Obce słowa bywają zapisywane znakami chińskimi, tak aby uzyskać podobne brzmienie jak w języku oryginału. Coś na kształt zapisu słów greckich alfabetem łacińskim – trudno to nazwać przekładem.

Tłumacz klasycznego języka chińskiego

Klasycznym język chiński tak się ma do współczesnych języków chińskich jak łacina do języka rumuńskiego czy włoskiego; a przekładanie tekstów z klasycznego języka chińskiego na języki europejskie ma niewiele wspólnego z tym, co zwykliśmy nazywać w naszej kulturze sztuką przekładu. Powody tego są dwa: po pierwsze diametralne różnice w strukturze języków oryginału i przekładu; po drugie odmienność w sposobie przedstawiania myśli czy strukturze dyskursu.

W klasycznym języku chińskim nie występują takie (wydawało by się nieodzowne) elementy gramatyki jak: liczba gramatyczna rzeczowników albo czas gramatyczny czasowników. Granice między różnymi częściami mowy (kategoriami gramatycznymi) są tak blado zarysowane, iż starożytni Chińczycy nawet ich nie dostrzegali.

Weźmy na przykład traktaty strategii militarnej. Nie sposób w nich czasem rozsądzić czy należy dajmy na to atakować „skrzydło wroga” czy „skrzydła wroga1” czy też może należało by to przetłuma­czyć: „atak na skrzydło wroga”. Na niedomiar złego słowo „wróg” jest często pomijane i tłumacz (czy też inny czytelnik) sam się musi domyślić, że chodzi o wroga. W innym znowu miejscu słowo „człowiek” użyte jest w znaczeniu wroga, a w jeszcze innym miejscu to samo słowo oznacza własnego żołnierza. Zdarza się również, iż słowo „człowiek” użyte jest swym pierwotnym znaczeniu.

Nie wspominając już o tym, iż znaczenia pewnych słów czy zwrotów nie jesteśmy już dzisiaj w stu procentach pewni. A jako że jest to język martwy, nie mamy też pod ręką native speakera, który mógłby rozwiać nasze wątpliwości.

Co zaś do dyskursu to jest on lakoniczny i metonimiczny aż do bólu. Tłumacz musi częstokroć sam zdecydować jak „uzupełnić tekst”, jeśli tego bowiem nie uczyni zostanie z wyrażeniem typu: „widzieć słońce i księżyc nie jest jasnym (=mądrym) okiem” (見日月不為明目2 – Sztuka wojny wg Sun Wu, rozdział 4. w moim przekładzie: „Jeśli ktoś dostrzega słońce i księżyc, nie znaczy to, że ma sokoli wzrok3”).

Aby lepiej uzmysłowić niewtajemniczonym osobom zawiłości klasycznej chińszczyzny, zamieściłem poniżej dwa fragmenty wyjęte ze Sztuki Wojny wg Sun Bina w trzech przekładach. Różnice między nimi, mówią same za siebie (na te różnice nakłada się jeszcze kolejny problem, a mianowicie fakt, iż tekst autorstwa Sun Bina nie zachował się w całości,4 co uwidacznia oryginał pierwszego fragmentu, gdzie kwadraciki oznaczają znaki dziś już nie do odczytania).

Sun Tzu, Sun Bin

Obaj Sunowie oraz garstka ich tłumaczy

Fragment pierwszy

Oryginał 1:

邋軍以索陣,茭肄以囚逆,陳師以危□,射戰以雲陣,御裡以羸渭,取喙以闔燧,即敗以包□,奔救以皮傅,燥戰以錯行。用□以正□,用輕以正散,攻兼用行城。□地□□用方,迎陵而陣用刲5

 
Przekład 1.1

“To hunt down the (enemy’s) army, use an elongated formation;
labor and exhaust them by constraining and contravening them.
“To deploy the regiments, use an endangering … formation.
“Engage in arrow warfare with the Cloud Formation.
“Defend against and surround (the enemy) with an entangled,
flowing formation.
“Seize the (enemy’s) fierce beak with a closing envelopment.
“Attack the already defeated by wrapping and seizing them.
“When racing to rescue an army, employ a close formation.
“In fierce combat, use alternated rows.
“Employ heavy troops in order to attack light troops.
“Employ light (troops) in order to attack the dispersed.
“When attacking mountain cliffs, employ the ‚Arrayed Walls.’
“On … terrain employ a square (formation).
“When you confront heights and deploy (your forces), employ a piercing formation …6

 
Przekład 1.2.

Use the suo* formation (tr.: The * indicates that the meaning is not clear. The same applies to other asterisks in this chapter.) to attack the enemy and the qiuni* formation to exhaust him. When there is an exchange of crossbow arrows, use the yun* formation. Counter the enemy encirclement with yingwei formation (probably a kind of extended formation — ed.). Strike at the enemy vanguard with hesui formation (probably a kind of formation that blocks roads and passes — ed.). Rush reinforcements to friendly forces in need with pifu* formation. Use cuohang formation (probably a kind of staggered formation — ed.) to clamour for battle. … Use a light brigade to annihilate the enemy remnants. Use xingcheng (a kind of equipment that enables the troops to fight an enemy positioned at a high point — ed.) when storming a walled city. . .. When confronted with enemy entrenched on high ground, use gui formation (gui is a ceremonial jade object held by the kings of ancient times; it is shaped round at the top and square at the bottom — ed.).7

 
Przekład 1.3.

…, rzucając się na wroga, użyj formacji sznura; aby zmęczyć przeciwnika, użyj formacji zdradzieckiego oblężenia; stając twarzą w twarz z wrogiem, zastosuj niebezpieczną ….; w starciu łuczników zastosuj formację chmury; aby nie dać się otoczyć, wykorzystaj formację krętej rzeki; aby pokonać straż przednią wroga, zablokuj jej drogę przemarszu; jeśli przegrywasz, otocz ….; ruszając na ratunek, zastosuj formację wzajemnego przekazu; kiedy zapanuje wrzawa, zmyl wroga nieładem w swoich szeregach; atakując …. zastosuj ……; atakując rozproszone oddziały, zastosuj lekkozbrojnych; atakując wroga na wzniesieniu, zastosuj taktykę oblężenia miasta ….. terenie …. zastosuj formacje kwadratu; atakując wzniesienie, uderzaj po linii prostej.8

 
Fragment drugi

Oryginał 2.

孫子曰:“凡地之道,陽為表,陰為裡,直者為綱,術者為紀。紀綱則得,陣乃不惑。直者毛產,術者半死。9

 
Przekład 2.1.

Sun Pin said: “As for the Tao of terrain, yang constitutes the exterior; yin constitutes the interior. The direct constitutes the warp; techniques constitute the woof. When the woof and the warp have been realized, deployments will not be confused. The direct (traverses land where) vegetation thrives; techniques (take advantage of where) the (foliage is) half dead.10

 
Przekład 2.2.

Sun Bin said:

“Generally speaking, with respect to the various kinds of grounds, I regard the sunny side as the exterior and the shady side as the interior; the big roads as the major links and the paths as the minor links. He who knows the distribution of the roads and paths will not be confused when he sends his army to the battlefield and sets up his formations. Major roads are advantageous to military action while narrow winding paths pose many inconveniences.11

 
Przekład 2.3.

– Niezależnie od terenu – rzekł Sun Bin – to co jest oczywiste, łatwo dojrzeć; to co niejasne, dojrzeć trudno. Działania bezpośrednie są jak osnowa; ruch wymagający sprytu jest jak wątek tkacki. Mając do dyspozycji osnowę taką i wątek, można podejmować decyzje bez wahania. Jeśli podejmiesz działania bezpośrednie, roślinność bujnie się rozrośnie, jeśli użyjesz sprytu – na wpół obumrze12

Myślę, że takie objaśnienie pozwoli wielu osobom spojrzeć innym (chłodniejszym) okiem na przekłady starożytnego piśmiennictwa chińskiego.


1 Sprawa jest prosta kiedy pada liczebnik, ale najczęściej nie pada.

2 Jiang Yubin (red.), Sun Zi yi zhu (Sun Tzu z komentarzem i tłumaczeniem), Harbin: Heilongjiang People’s Publishing House, 2003, s. 21.

3 Sun Tzu i inni, Sztuka wojny i 36 forteli, Jarek Zawadzki (tłum.), Seattle: CreateSpace, 2012, s. 33.

4 Erozja zniszczyła deszczułki bambusowe, na których był spisany. Aby odczytanie tekstu Sun Bina było jeszcze trudniejsze, nici, którymi owe deszczułki były powiązane, uległy kompletnemu rozkładowi, tak więc pierwsi uczeni, którzy zetknęli się z tym tekstem, mieli przed sobą zniszczoną działaniem wilgoci stertę bambusowych deseczek, które musieli ułożyć w koherentną całość.

5 Sun Bin, Sun Bin bing fa zhu yi (Sztuka wojny wg Sun Bina z komentarzem i tłumaczeniem), Deng Zezong (tłum.), Pekin: Liberation Army Press, 1986, s. 52–53.

6 Sun Bin, Sun Pin military methods, Ralph D. Sawyer i Mei-chün Sawyer (tłum.), History and Warfare, Boulder: Westview Press, 1995, s. 146–147.

W pogoni za (wrogim) wojskiem, zastosuj formację wydłużoną;
Stosując opór i ograniczenia, umęcz ich niech opadną z sił.
Aby wykorzystać oddziały, użyj formacji … wprowadzającej niebezpieczeństwo.
Przystąp do bitwy na strzały, stosując formacje chmury.
Broń się (przed wrogiem) i otocz go formacją zagmatwaną i płynącą.
Pojmij zaciekły dziób (wroga), zacieśniając okrążenie.
Atakuj już-pokonanego otaczając go i pojmując.
Spiesząc na ratunek wojskom, zastosuj formację bliską.
W zaciekłej walce zastosuj przemienne szeregi.
Zastosuj ciężkozbrojnych, aby zaatakować lekkozbrojnych.
Zastosuj lekko(zbrojnych), aby zaatakować rozproszonych.
Atakując wysokie zbocza gór, zastosuj „układ murów.”
Na terenie … zastosuj (formację) kwadratu.
Mając przed sobą wzniesienia i angażujesz (swe siły), zastosuj formacje przeszywania …

7 Sun Zi, Sun Bin, Sun Zi: the art of war ; Sun Bin: the art of war, Wu Rusong i in. (tłum.), Beijing: People’s China Publishing House, 1996, s. 106–107.

Zastosuj formację suo* (od tłumacza: Znak * wskazuje na to, że znaczenie nie jest jasne. Podobnie w dalszej części tego rozdziału), aby zaatakować wroga, a formację qiuni* aby go zmęczyć. Kiedy dojdzie do wymiany strzałów z łuku, zastosuj formację yun.* Odeprzyj okrążenie wroga dzięki formacji yingwei (prawdopodobnie rodzaj formacji wydłużonej – red.). Uderz na straż tylną za pomocą formacji hesui (prawdopodobnie rodzaj formacji blokującej drogi i przesmyki – red. ). Pognaj z posiłkami dla przyjaznych wojsk w potrzebie, stosując formację pifu*. Zastosuj formację cuohang (prawdopodobnie rodzaj formacji przestawnej – red. ), by domagać się walki. … Użyj lekkiego oddziału, aby zniszczyć niedobitki wroga. Zastosuj formację xingcheng (rodzaj sprzętu pozwalającego wojsku walczyć z wrogiem, który zajął pozycję na wzniesieniu – ed.) szturmując miasto otoczone murem. . … Stając naprzeciw wroga znajdującego się na wzniesieniu, zastosuj formację gui (gui jest to wykonany z nefrytu przedmiot rytualny jaki dzierżyli królowie w dawnych czasach; jest on okrągły u góry a kwadratowy u dołu – red.)

8 Sun Tzu i inni, Sztuka wojny i 36 forteli…, s. 101.

9 Sun Bin, Sun Bin…, s. 34.

10 Sun Bin, Sun Pin…, s. 113.

Sun Pin rzekł:

– Co się tyczy Tao terenu, yang stanowi stronę zewnętrzną; yin zaś wewnętrzną. Bezpośrednie [tereny – J.Z.] stanowią osnowę; techniki zaś stanowią wątek tkacki. Kiedy zdamy sobie sprawę z osnowy i wątku, nie pogubimy się w zastosowaniu. Bezpośrednie (przechodzą przez ziemie gdzie) rośnie bujna roślinność; techniki (wykorzystują te, gdzie roślinność jest już) na wpół martwa.

11 Sun Zi i Sun Bin, Sun Zi…, s. 96.

Sun Bin rzekł:

– Ogólnie rzecz biorąc, jeśli chodzi o różne typy terenu, uważam stronę słoneczną jako zewnętrzną a ocienioną stronę jako wewnętrzną; duże drogi mam za główne szlaki a ścieżki – za szlaki pomniejsze. Kto zna układ dróg i ścieżek, ten się nie pogubi, wysyłając swe wojska na bitwę oraz ustawiając formację. Główne szlaki są korzystne dla działań militarnych, podczas gdy wąskie kręte ścieżki pełne są niedogodności.

12 Sun Tzu i inni, Sztuka wojny i 36 forteli…, s. 89.

Lao-tsy przewidział Internet

Lao-tsy (老子) – czy też jak kto woli Laozi, Lao Tzu, Lao-ce, Lao-tse, etc. – przewidział powstanie Internetu 🙂 na blisko 2500 lat, zanim to nastąpiło. O ile, oczywiście, w ogóle ktoś taki istniał.

W rozdziale 47. (wg tradycyjnego podziału) Księgi Drogi i Mocy (道德經) nestor taoizmu napisał:

Nie wychodząc z domu, można poznać świat.
不出户知天下1

Nic dodać nic ująć. Prorok jak się patrzy.


1 Liu Fuzeng [劉福增] (red.), Lao Zi jing du [老子精讀] (Lao-tsy: lektura dogłębna), Tajpej [台北]: Wunan Tushu [五南圖書], 2004, s. 152.

Twarde prawo, lecz skuteczne

Mo Di (墨翟) – znany też jako Mo Zi, Mo Tzu, Mocjusz itp. – uznawany jest często za filozofa pełnego troski o losy świata i empatii wobec bliźniego. Jego idea wszechogarniającej miłości jian ai (兼愛) przyrównywana jest często do nauk Chrystusa. Mo Di był też zagorzałym pacyfistą (co w czasach nie na próżno nazywanych Okresem Walczących Królestw nie było sprawą bagatelną). Podobno pewnego razu szedł pieszo dziesięć dni (i nocy), aby przekonać władcę jednego z państw do niepodejmowania działań wojennych.

Wszystko to jednak nie przysłaniało mu (i/lub jego uczniom) potrzeby pragmatycznego podejścia do realnych zagrożeń bezlitosnego świata. W kwestii rozwiązania problemu przestępczości moiści prezentowali nadzwyczaj (z naszego punktu widzenia) radykalne stanowisko. Oto przykład moistowskiej myśli karno-prawnej:

Wóz to drewno. Kto wozem jedzie, ten nie jedzie drewnem. Łódka to drewno. Kto łódką płynie, ten nie płynie drewnem. Złodziej to człowiek. Gdzie wielu złodziei, tam ludzi mało; gdzie nie ma złodziei, tam ludzi nie brak. Skąd o tym wiem? Nienawiść do tabunów złodziei nie jest nienawiścią do tabunów ludzi. Pragnienie tego, aby nie było złodziei, nie jest pragnieniem tego, aby nie było ludzi. Wszyscy są co do tego zgodni. Skoro tak, to chociaż złodziej jest człowiekiem, kochanie złodzieja nie jest kochaniem człowieka, niekochanie złodzieja nie jest niekochaniem człowieka, zabicie złodzieja nie jest zabiciem człowieka. To proste.

車,木也;乘車,非乘木也。船,木也;入船,非入木也。盜人,人也,多盜,非多人也,無盜非無人也。奚以明之?惡多盜,非惡多人也;欲無盜,非欲無人也。世相與共是之。若若是,則雖盜人人也,愛盜非愛人也;不愛盜非不愛人也;殺盜人非殺人也;無難矣。1

Mistrz Mo, zwój XI, „Korzyści pomniejsze”
《墨子•卷十一•小取》

1 Mo Di [墨翟], Mo zi jin zhu jin yi [墨子進駐今譯] (Mitrz Mo ze współczesnym komentarzem i współczesnym tłumaczeniem), Li Yushu [李漁叔] (red.), Tajpej [台北]: Taiwan Commercial Press [臺灣商務印書館], 1974, s. 319–320.